محمّد الصادق گفتم : اى پسر رسول خدا برادر من در بغداد است و من مىترسم كه آنجا بميرد . آن حضرت فرمود : باك نيست . هرجا كه خواهد بميرد . بدرستى كه هرمؤمنى كه در مشرق ارض يا در مغرب بميرد خداى تعالى ارواح را جمع مىكند در وادى سلم . و آن وادى در پشت شهر كوفه واقع است ، و آنجا ارواح با يكديگر ، مستأنس و متحدّث مىباشند تا قيامت كبرى - « و امّا ارواح كفّار را بعد از مفارقت بدن خالى به قالبى مثل اين قالب در مىآرند و به بئر برهوت مىبرند . و آن چاهى است از چاههاى دوزخ . » و از بعضى روايات چنين ظاهر مىشود كه برهوت در حضر موت يمن است ، چنانچه شيخ شهيد مكّى در ذكرى از امير المؤمنين على ، عليه السّلام ، نقل مىكند كه شرّ ما على وجه الارض ماء برهوت و هو بحضر موت ترده ارواح الكفّار . يعنى : بدترين چيزها بر روى زمين آب چاه برهوت است و آن به حضر موت است و محل ورود ارواح كفّار است . اين طريقهء شيعهء اثنى عشرى است در ارواح بعد از مفارقت اشباح . امّا اعتقاد اهل سنّت ، رضوان الله عليهم ، آن است كه ارواح مؤمنين بعد از مفارقت به حواصل « 1 » مرغان سبز مىباشند كه آن مرغان از ميوه‌هاى جنّت مىخورند و از جويهاى بهشت مىآشامند و آرامگاه ايشان قنديلهاى عرش است . اين روايت به طريق اهل سنّت از ابن عباس منقول است و به صحّت پيوسته ، اما در تهذيب حديث آورده كه يونس بن طبيان ، كه يكى از رواة امام حسين است ، مىگويد كه روزى در خدمت امام حسين بودم كه فرمود : اى يونس چه مىگويند مردم در ارواح مؤمنين ؟ گفتم : يا بن رسول اللّه ، مىگويند كه ارواح مؤمنين در حوصله‌هاى مرغان سبز خواهند بود معلّق به قناديل عرش . پس امام حسين فرمود : معاذ اللّه ! بندهء مؤمن پيش حضرت حقّ سبحانه و تعالى عزيزتر است از آنكه روح او را در حوصلهء مرغ سبزى كند . اى يونس هرگاه كه قبض روح مؤمن شد خدا او را در قالبى مثل اين قالب در مىآورد . پس مىخورند و مىنوشند و هرگاه كسى ايشان را مىبيند به همان صورت مىشناسد . و امّا در باب ارواح كفّار ؛ اهل سنّت از ابن مسعود روايت مىكنند كه ارواح ايشان در حوصله‌هاى مرغان كريه‌منظر مىباشند و صبح و شام بر ايشان عذاب عرض كنند ؛ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا . « 2 » يعنى آتش عرض كرده مىشود بر ارواح كفّار صبح و شام . و مخفى نيست كه اهل تناسخ مىگويند كه ظاهر اين هردو مذهب به تناسخ مىكشد ؛ چرا كه از هردو ظاهر شد كه ارواح بعد از مفارقت اين بدن به بدن ديگر مىروند ؛ نهايتش بدن ثانى ، خواه در صورت مثل بدن اوّل باشد ، چنانچه از طريق شيعه معلوم شود ، يا مخالف آن ،

--> ( 1 ) . حواصل : جمع حوصله ، چينه دانها . - و . ( 2 ) . مؤمن ، 46 .